SiteLock
Livre du mois Le Petit futé Kinshasa 14,95 € Communiqué de presseGuide Kinshasa 2017 (petit futé)Neocity
Boek van de maand Zoon in Congo 15% korting + gratis verzending Zoon in Congo Lanoo Uitgeverij
   Webmasters Delcol Martine Eddy Van Zaelen De webmaster Delcol MartineEddy Van Zaelen
  Helpt U mee en stuur je ons uw boeken in ruil voor een publicatie op de site  Sponsor Site
Kasai Rencontre avec le roi des Lele Kasaï , rencontre avec le roi Prix exclusif Grâce a Congo-1960 Sans limite de temps 29.80 € frais de port inclus  -Editeur Husson
L'état indépendant du congo a la recherche de la vérité historiquecongo 1957-1966 TémoignageLes chemins du congoTussen vonk en omroep , draadloze communicatie in België en CongoLeodine of the belgian CongoLes éxilés d'IsangiGuide Congo (Le petit futé)Congo Ya Kalakala, avec mes remerciements a Mr Paul DaelmanCongo L'autre histoire, avec mes remerciements a Charles LéonardL'Héritage des Banoko , avec mes remerciements a Mr. Pierre Van BostL'année du Dragon avec mes remerciements a Mr Eddy Hoedt et Mr Peeters Baudoin

Boek : TUSSEN VONK EN OMROEP

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918Draadloze communicatie in België en Kongo

1900-1918

© Bruno Brasseur en Guido Nys

Wenst U m eer info ? Contacteer de auteurs

Hoofdstuk 2

Banana – Ambrizette.

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 Paul De Bremaecker, vlak na de oorlog, directeur van N.A.T.E.W. La Renaissance d'Anvers, The New Antwerp Telephone and Electrical Works, 1921 (Antw. K. v. Koophandel(afb. 2-1, Paul De Bremaecker, vlak na de oorlog, directeur van N.A.T.E.W. La Renaissance d'Anvers, The New Antwerp Telephone and Electrical Works, 1921 (Antw. K. v. Koophandel)

Op 13 februari 1902 vertrok luitenant Paul De Bremaecker (afb. 2-1) in opdracht van de C.T.S.F. naar de Kongo-Vrijstaat. Gehinderd door een zware mist over de Schelde had de Albertville iets later op de dag de zee genomen. De datum zelf is met enige zekerheid gekend, daar De Bremaecker er jaren later een korte anekdote over vertelt :

Een dame vroeg me : "U durft te varen op de dertiende?"

"Lieve hemel, mevrouw, het is de boot die vaart!" (30) .

Misschien had hij de datum daarom goed onthouden. Aan boord had De Bremaecker verschillende houten palen mee "van zeer grote afmetingen", en een aantal toestellen. We zullen zien dat palen en toestellen eigenlijk dezelfde waren als deze gebruikt tijdens de testen van Biot-Calvi, die we daarom verder ook zullen bespreken.

De reis naar Kongo duurde gewoonlijk 18 tot 20 dagen. De "Cie Belge Maritime du Congo" hing toen nog af van een Engels bedrijf, de firma Elder Dempster uit Liverpool, en de scheepscommandant was steeds een Engelsman. De ondergeschikte kaders waren Belgen. De scheepsnamen Léopoldville, Anversville, Albertville, Stanleyville bestonden al, maar de schepen hadden toen slechts een tonnenmaat van 3.000 ton (Ter vergelijking: het grootste schip ter wereld in 2010, the Oasis of the Seas, heeft een tonnenmaat van 220.000 ton). De Albertville was in 1902 dus zeker geen cruiseschip. De Bremaecker kwam volgens zijn zeggen in Banana aan op 8 maart (31) . Het was een lange reis. G. Moulaert (32) geeft een korte beschrijving van het naderen van Banana, drie weken vroeger: "Bij het naderen van Kongo werd het water zandkleurig. Het gekleurde water kwam aangestroomd uit de brede riviermond van de Kongostroom, tot meer dan 50 km in zee. Algauw wordt aan de horizon het "Padron"-punt opgemerkt (Angola), wat later de kokosbomen en de witte daken van Banana".

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 de smalle landtong van Banana, eind 19de eeuw. Kaart Van Kongo, privé archief.

En een deel van het emotioneel verhaal van Willem Van Cauteren (33) mag ook niet ontbreken. Zijn beschrijving geeft ons een interessante indruk van de smalle landtong van Banana.

Hij maakte een reis naar het oosten van Kongo en bracht tijdens zijn terugtocht een bezoek aan De Bremaecker:

De riviermond van de Zaïre bezorgt een uniek aanzicht en men voelt zich in het diepst van de ziel geroerd terwijl men de prachtige Afrikaanse natuur bewondert waarin men gaat leven. […] De stoomboot bereikt de kaai en we staan voor het Hollands huis. Onmiddellijk rolt een enorme poort open op 30 m van de boord, en stroomt uit de ontstane opening een vloed stevig gebouwde en stijlvolle zwarten, die in korte tijd de goederen bestemd voor dat groot bedrijf lossen, en ze vlot opstapelen in zijn ruime magazijnen (afb. 2-2).

Afb 2-2, de smalle landtong van Banana, eind 19de eeuw. Kaart Van Kongo, privé archief.

Meerdere factorijen hebben een gunstige bouwplaats gevonden op een smal stukje grond. Het Hollands huis beslaat een grote concessie met een veelvuldig personeel. Meer naar het binnenland toe bemerkt men de gebouwen van de Staat: het kokette huis van Dr. Etienne (34), districtscommissaris, het postkantoor (een nieuw kantoor is in aanbouw), diverse huizen van de staatsagenten, alsook het sanatorium bestemd voor de herstellenden. Het verblijf te Banana is zeer aangenaam en heeft een zeer heilzaam effect op onze koortsige landgenoten. Terwijl men langs het strand loopt, na een mooie wandeling dicht tegen de zee, bereikt men de installaties van de draadloze telegrafie die de genieluitenant De Bremaecker hier is komen leiden."

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 - kaart van de westkust van Afrika, ter hoogte van de Kongo-Vrijstaat. San Thomé heb ik er zelf bijgetekend. A.M. Delathuy, De Kongo-Staat van Leopold II, 1876-1900, 1989.

Even terugblikken.

Eind 19de eeuw ontstond, zoals we zagen, het idee om in de Kongo-Vrijstaat de draadloze telegrafie toe te passen voor verbindingen over land. In die tijd was er nog geen directe telegraafverbinding tussen België en Kongo. In hoofdstuk 1 zagen we dat telegrammen sinds 1886 langs de Engelse kabel naar Sao Paulo de Luanda gestuurd werden. Van daar werden ze per stoomschip, de Wall (35), naar Boma gevoerd, de toenmalige hoofdstad van de Vrijstaat (afb. 2-3).

Afb. 2-3, kaart van de westkust van Afrika, ter hoogte van de Kongo-Vrijstaat. San Thomé heb ik er zelf bijgetekend. A.M. Delathuy, De Kongo-Staat van Leopold II, 1876-1900, 1989.

Dit omwille van de problemen met de vaste telegraaflijnen. En op het schip moest men soms weken wachten, en daarenboven was het tarief aan de hoge kant: 9,03 goudfranken per woord. Het wachten op dat schip was dus de grootste oorzaak van het tijdsverlies en de kost van de telegrafische correspondentie van België met de Kongo–Vrijstaat. Maurice Travailleur stelde voor om een deel van deze problemen op te lossen door de T.S.F. Na de contacten met Marconi sloot de MIMCC in 1901 een contract af met de Kongo-Vrijstaat om de idee van Maurice Travailleur in de praktijk te brengen.

In een latere "Koloniale Zeitschrift" (36) lezen we dat de bedoeling de volgende was: Men zou de verbinding van Boma met Banana verwezenlijken met postduiven, van Banana naar Ambrizette met draadloze telegrafie, en van Ambrizette naar Loanda met de bestaande telegrafische lijnverbinding.

De zeekabel verzekerde verder de verbinding met Europa. Zelf vertelt De Bremaecker daarover (37): Er werd beslist een verbinding te verwezenlijken tussen Boma en Loanda door middel van de draadloze telegrafie, gezien Loanda aan de Engelse kabel lag. Eerst zou men testen uitvoeren tussen Banana, aan de monding van de Kongostroom, en Ambrizette, meer dan 100 km ten zuiden van Banana, in het Portugese Angola. Van Banana rechtstreeks 300 km verder naar Loanda achtte men boven de mogelijkheden te liggen. Daarbij wenste men niet te moeten telegraferen over land van Boma naar Ambrizette, de ervaring in die tijd beperkte zich tot verbindingen over zee. Banana en Ambrizette bevinden zich beide op de westkust en men verwachtte dat dit zou lukken. In zijn tekst leest men niets over de lijnverbinding Ambrizette-Loanda. Maar we weten dat die zeer slecht was. Eigenlijk was het zo dat de draadloze verbinding Ambrizette-Loanda over zee zou g aan, dat Banana-Boma slechts 75 km bedroeg, en dus Banana-Ambrizette het moeilijkst te verwezenlijken was. Men besloot dan in deze beide posten een volledige installatie aan te brengen als basis voor het onderzoek naar de mogelijkheid voor draadloze telegrafie in Kongo.

Indien het lukte zou men ook een post plaatsen te Boma. De Kongo-Vrijstaat deelde in de kosten voor een som van 25.000 frank, zonder evenwel enige verantwoordelijkheid indien de proefnemingen zouden mislukken! De uitvoering liet echter op zich wachten en kolonel Liebrechts, door de Koning aangesteld voor zijn centrale administratie, stuurde een nota met verwijten naar de Marconi International. Hij maakte gewag van een concurrent (Rochefort) die aanbood over land een honderdtal km aan te leggen (38). Dit heeft de zaken vermoedelijk bespoedigd en op 8 maart kwam De Bremaecker dus te Banana aan.

Luitenant Paul De Bremaecker.

Paul De Bremaecker (1875 - vermoedelijk eind 1959), maakte van 1893 tot 1898 deel uit van de 59ste promotie artillerie en genie van het leger, die hij als ingenieur en nr 1 verliet. Onderluitenant in 1898 bij de genie, luitenant in 1900. Dat jaar nam hij voor één jaar verlof zonder wedde en ging hij voor vijf jaar over in de reservekaders. Na deze termijn vernieuwde hij zijn dienstneming niet. Vanaf 1900 werkte hij voor de Continental Office van de MIMCC, later de CTSF, als ingenieur, diensthoofd en onderdirecteur.

Voor het Marconi-bedrijf was hij in 1900 afgevaardigde bij de draadloze telegrafie-proefnemingen te De Panne en in 1901 te Biot-Calvi (met Bradfield en Deusham) (39). Van 1902 tot 1904 leidde hij de eerste opstellingen voor draadloze in de Kongo-Vrijstaat en Angola, ditmaal voor rekening van de C.T.S.F., die het overnam van de MIMCC. Van 1912 tot 1924 was hij directeur van de "Antwerp Telephone Company", met evenwel een onderbreking tijdens de oorlog die hij doorbracht als kapitein-commandant van de telegrafisten. Hij werd in 1925 hoofdingenieur voor Distributie bij de "Société d'Electricité de l'Escaut" (40), taak die hij vervulde tot aan zijn pensioen in 1941.

Biot (Antibes) – Calvi.

De Bremaecker was reeds aanwezig geweest bij de testen te De Panne. Voor Marconi voerde hij in 1901, vergezeld door Bradfield en Deusham (of Deutham), ook met succes testen uit tussen Biot (Antibes) en Calvi (Corsica). De toestellen die hij in Kongo zou gebruiken waren dezelfde als die van Biot-Calvi. Hij was dus van deze toestellen goed op de hoogte. Ik ga dan ook even over deze gebeurtenissen uitweiden.

De testen van Biot-Calvi vingen aan op 13 april 1901 (41). Dat was slechts enkele maanden na de eerste experimenten De Panne-Princesse Clémentine (zie hoger), waar eveneens gelijkaardige toestellen gebruikt werden. Met dit verschil echter dat Marconi zijn "jigger" te De Panne slechts geïntroduceerd had voor gebruik bij de ontvanger. Vandaar de twee gesloten dozen (afscherming, maar ook geheimhouding) voor twee ontvangers die zowel op de foto's van De Panne als op die van Biot-Calvi terug te vinden zijn (zie afb. 1-7, blz 13, en afb. 2-4). Bij de testen van Biot-Calvi was ook een jigger gebruikt voor de zenders.

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918  - de post van Biot. Links, zittend, niet genoemd. Rechts, zittend, Paul De Bremaecker. Midden, Deutham. L'Illustration, journal universel, n° 3038, 18 mai 1901, p329. de post van Biot. Links, zittend, niet genoemd. Rechts, zittend, Paul De Bremaecker. Midden, Deutham. L'Illustration, journal universel, n° 3038, 18 mai 1901, p329.
 
Afb. 2-4, de post van Biot. Links, zittend, niet genoemd. Rechts, zittend, Paul De Bremaecker. Midden, Deutham. L'Illustration, journal universel, n° 3038, 18 mai 1901, p329.

Volgens De Bremaecker was het nieuws bekend geraakt van een internationale maritieme conferentie gepland te Monaco in april 1901. Waarom hier geen gebruik van maken om de geweldige mogelijkheden van de draadloze telegrafie aan de afgevaardigden voor te stellen, zo dacht de MIMCC. Marconi verkreeg van de Franse overheid de toelating zijn testen uit te voeren (hij had hiervoor de steun van kapitein Ferrié). Ze zouden plaatsvinden onder de algemene leiding van Travailleur (directeur van de Continental Office van de MIMCC) en onder toezicht van een officiële commissie bestaande uit afgevaardigden van de ministeries van post en telegraaf (Trevedy), marine (Colin) en oorlog (Ferrié). Dit toezicht was een absolute eis. Men eiste tevens dat de posten na de testen zouden afgebroken worden (42). Verder werd de installatie op 16 juni 1901 onderzocht door de universitaire controlecommissie van het observatorium van Nice (43). Marconi was dus duidelijk uit op Franse interesse. Zijn toestellen waren ook conform aan zijn bekend brevet 7777 van 26 april 1900.

Tussen-resumé:

Over verschillende blz wordt verder in het boek uitgeweid over de gebruikte techniek. De schema's van de ontvangers kwamen in grote lijnen overeen met die van De Panne. De toestellen van Biot-Calvi werden dan ook weer gebruikt in Kongo.

30 Paul De Bremaecker, The souvenirs of a pioneer, Radio Neptune, journal of the SAIT and affiliated companies, vol III, nr 5, september-october 1952. Hoewel "Le Matin" van 9 maart 1902 als vertrekdatum 23 januari opgeeft, spreekt dezelfde krant van 14 februari over "gisteren", met een uitvoerig verslag van het vertrek en opsomming van de opvarenden. Ik ga ervan uit dat deze laatste datum te vertrouwen is, zeker na de mededeling van De Bremaecker zelf (en de bevestiging door "Le Carillon" van 19-20 september 1903). -

31 Paul De Bremaecker, Radio Neptune, op. cit

32 Georges Moulaert (Brugge 1875 – Brussel 1958), na schitterende studies in de militaire school, was luitenant in oktober 1901 toen hij zijn diensten aanbood aan de Kongo-Vrijstaat. Hij wordt districtscommissaris in 1907 en commissaris-generaal in 1910. Hij vocht heel zijn leven voor al wat betrekking had op de koloniale problemen: binnenlandse, sociale, industriële politiek. Zijn interesse ging vooral uit naar transport en communicatie. Zijn beschrijving van Banana komt uit zijn "Souvenirs d'Afrique 1902-1919", p 13, 1948.

33 Willem Van Cauteren, Vers le Katanga, de Banana à Pweto (vertaling), Bulletin de la Société Belge d'Etudes Coloniales, p 421-422, juin 1904. De schrijver tekent met de initialen W.V.G. In de volgende afleveringen van zijn reisverhaal wordt dit veranderd in W.V.C. In zijn biografie (Belg. Kolon. Biogr., boekdeel III, p 134) vinden we een verwijzing naar de tekst. Van Cauteren was door De Bremaecker uitgenodigd voor een bezoek aan zijn installatie, en hij ontving bij zijn afscheid als herdenking het eerste gedrukte lint met het opschrift van de verbinding met Ambrizette.

34 Dokter Etienne heeft later als geneesheer-inspecteur een verslag gegeven van de verbinding van Banana met de Engelse zeekabel in 1914. Dit kan u lezen in bijlage 1.

35 De "Wall", vroeger "Luso" genoemd, stoomboot van 500 ton, was gestrand op een rots tussen Boma en Matadi, en terug vlot gemaakt door inspecteur-mekanieker Wall nadat de boot door de verzekeringsmaatschappij opgegeven was. Hij verzorgde de maandelijkse dienst Matadi-Boma-Loanda.

36 H. Thurn, Die Funkentelegraphie im Belgischen Kongo, Koloniale Zeitschrift, 13. Dezember 1912.

37 Paul De Bremaecker, Radio Neptune, op. cit. (vrij vertaald).

38 G.Gourski, op. cit., p 150 (brief in zijn bezit).

39 Le phare du littoral, chronique locale : la télégraphie sans fil, mardi 16 avril 1901.Victor Colin, afgevaardigde van het ministerie van de marine, schrijft Deutham (V. Colin, rapport sur les expériences de TSF entre Calvi et Biot, 7 mai 1901, archives de l'armée à Vincennes, Paris. Bradfield en Deutham waren afgevaardigden van de MIMCC).

40 Who's Who, Paul De Bremaecker, Radio Neptune n° 5, september-oktober 1952, p 92. Legermuseum, Brussel, archiefstukken Paul De Bremaecker.

41 Victor Colin, Rapport sur les expériences de Télégraphie sans fil effectuées entre Calvi et la halte de Biot par la Société Marconi International Marine Communication and C° (MIMCC), 1901.

42 J. Boulanger et G. Ferrié, La télégraphie sans fil et les ondes électriques, p 256, 1907.

43 Le phare du littoral, chronique locale : la télégraphie sans fil, samedi 13 avril 1901; J. Laffargue, La télégraphie sans fil, système Marconi, d'Antibes à Calvi, La Nature, 1901, 2ème semestre, p 258-262.

Banana.

De installatiewerken startten te Banana eind maart en waren klaar begin juni 1902. De Bremaecker had vertraging opgelopen door de ziekte van zijn vier Europese medewerkers, hijzelf bleef van de koorts gespaard. Gelukkig beschikte hij over meerdere zeer intelligente inlandse helpers, die hij hoopte als radiotelegrafisten te kunnen opleiden (afb. 2-7). De post was geïnstalleerd in een demonteerbaar houten gebouw van Deense makelij (zie afb. 2-8 ). Om de accu's te laden, die de inductieklossen van energie moesten voorzien, gebruikte hij een dynamo die werd aangevoerd door een petroleummotor van 2,5 Pk (50). De antennemast was 59 m hoog en de antenne bestond uit 20 draden (Biot-Calvi 4 draden),

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 - Kapanga-Panga, een der pioniers te Banana. Wim Van Cauteren, "Vers le Katanga, de Banana à Pweto, Bulletin de la Société Belge d'Etudes Coloniales, p 422, 1904
TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 - typisch "maison danoise". René Dubreucq, "A travers le Congo belge", sous les auspices de l'Expansion belge, 1909. die vanuit een horizontale ra rondom de mast gespannen waren in de vorm van twee kegels met gemeenschappelijke basis in het middenAfb. 2-7, Kapanga-Panga, een der pioniers te Banana. Wim Van Cauteren, "Vers le Katanga, de Banana à Pweto, Bulletin de la Société Belge d'Etudes Coloniales, p 422, 1904.

 

Afb. 2-8, typisch "maison danoise". René Dubreucq, "A travers le Congo belge", sous les auspices de l'Expansion belge, 1909. die vanuit een horizontale ra rondom de mast gespannen waren in de vorm van twee kegels met gemeenschappelijke basis in het midden
 

die vanuit een horizontale ra rondom de mast gespannen waren in de vorm van twee kegels met gemeenschappelijke basis in het midden (afb. 2-9, 2-10 en 2-11). Met deze antennevorm was reeds succesvol door Marconi in Engeland geëxperimenteerd tussen Frinton en Withernsea (180 km). Luitenant Moulaert werd in mei 1902 naar Banana gestuurd om een rapport op te stellen van de T.S.F.-proefnemingen van De Bremaecker (51). Deze was een kameraad van de 59ste promotie A en G van de genie. Moulaert was op de hoogte van het tijdverlies met de "Wall" om de berichten van Boma naar Loango, en omgekeerd, over te brengen. Hij moest in de eerste plaats vaststellen of draadloze communicatie in de tropen mogelijk was. Te Banana bevonden zich nog slechts enkele kleine Portugese factorijen, het bijna vervallen hotel van de generale magazijnen en de Nieuwe Afrikaanse Handels Vennootschap (N.A.H.V.). De zeilboten van weleer waren niet meer te bemerken. Een der weinige activiteiten ontstond in de post van het loodswezen, beheerd door Scandinavische matrozen. Banana was ooit, ten tijde van de A.I.A. (Association Internationale Africaine), de centrale directiepost. Nu had het bestuur zich te Boma gevestigd, naar waar de stoomboten rechtstreeks voeren en Banana links lieten liggen (even hiervoor was het nog Vivi). Moulaert vertelt dat een smalle weg leidde van de generale magazijnen naar de N.A.H.V. en naar de woningen van de loodsmannen, doorheen een moeras, geïnfecteerd door muggen en muskieten. Tijdens zijn verblijf zou er zelfs een inboorling 's avonds gehapt zijn door een krokodil. De "vuurtoren" van Banana werd op de kaarten van de Engelse marine aangeduid als "onzeker". Met de "Wall" voeren Moulaert en De Bremaecker op vooronderzoek naar Ambrizette, waar ze een week verbleven. Moulaert stuurde later zijn rapport vanuit Shinkakasa naar de centrale administratie van de Kongo-Vrijstaat te Brussel. Het is in zijn geheel te lezen in een koloniaal weekblad (52). De testen waren echter nog niet afgewerkt en hij kon geen eindconclusie opstellen. Hij deelde er alleen in mee dat de installatie van de post zeer goed verlopen was. In zijn verslag maakt hij ook melding van de vergelijkbare opbouw van de toestellen met die van Biot-Calvi, en geeft hij een beschrijving voorzien van tekeningen (53) Hij eindigt zijn rapport met de volgende opmerkingen:

"De post van Ambrizette zal precies op dezelfde manier gemonteerd worden als de post van Banana. Van zodra die van Ambrizette klaar is, zullen de mensen van de draadloze telegrafie-maatschappij overgaan tot het afstemmen van de zend- en ontvangsttoestellen van de twee posten, om ze dezelfde resonantie te bezorgen, t.t.z. om ze in staat te stellen de oscillaties met een welbepaalde golflengte uit te zenden en te ontvangen, en uitsluitend die golflengte. Op dat ogenblik zou ik best gedetacheerd worden naar Banana om de afstemmingsoperaties bij te wonen; daar deze operaties, waarvan de theorie slechts haar beginfase doormaakt, vooral uit verkenningen en zeer delicate proefnemingen bestaan".

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918  schets van de kegelvormige antenne te Banana. "La Belgique Coloniale", n° 40, 1902
Afb. 2-9, schets van de kegelvormige antenne te Banana. "La Belgique Coloniale", n° 40, 1902
TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 - de werkelijke site van Banana. De draden van de antenne zijn niet zichtbaar op de foto. "Radio Neptune", p 101, sept-oct 1952.
Afb. 2-10, de werkelijke site van Banana. De draden van de antenne zijn niet zichtbaar op de foto. "Radio Neptune", p 101, sept-oct 1952.
TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 - op de achtergrond ziet men nog de mast van Banana. Op de voorgrond wordt een mast naar Ambrizette over zee op sleeptouw genomen. "Radio Neptune", nov-dec 1952, p 136.

Afb. 2-11, op de achtergrond ziet men nog de mast van Banana. Op de voorgrond wordt een mast naar Ambrizette over zee op sleeptouw genomen. "Radio Neptune", nov-dec 1952, p 136.

Ambrizette.

Op 29 juni 1902 vertrok De Bremaecker dus weer naar Ambrizette om er eenzelfde post als te Banana op te richten (afb.2-12). In december 1902 was deze eveneens klaar en was er al draadloze verbinding tussen Banana en Ambrizette (54). Toch laat De Bremaecker uitschijnen dat ze pas in juli of augustus 1903 verbinding kregen, "and then one fine day in July or August 1903 we receive signals. Oh, what joy." (55).Vergiste hij zich van jaar? De genoemde signalen werden dan nog bij toeval gehoord. En de verbinding was zo welgekomen dat men nadien in een opwelling een opfrissing uitvoerde van lokalen en toestellen. Gevolg: geen verbinding meer! Men had tijdens de reiniging de lengte van de draden, hun hoeken en krommingen gewijzigd die ogenschijnlijk van geen belang waren voor de communicatie. Maar bij zulke hoge frequenties had het wel degelijk belang en een grote invloed op inducties en capaciteiten. Alles moest herdaan worden! "And so we recommenced our researches and adjustments, we modified the arrangement of the aerials and began once again to send our V's… it was not at all funny." (56)

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 - de masten kwamen over zee te Ambrizette toe en werden onder luid geroep door 50 arbeiders naar hun bestemming gesleurd. "Radio Neptune", p 102, sept-oct 1952.
 
Afb. 2-12, de masten kwamen over zee te Ambrizette toe en werden onder luid geroep door 50 arbeiders naar hun bestemming gesleurd. "Radio Neptune", p 102, sept-oct 1952.

De communicatie zou volgens hem hersteld geweest zijn einde februari 1904. Het eerste berichtje van Ambrizette was: "Je reçois, je reçois. Wat een geluk voor ons". (57) Men dacht een korte tijd dat het doel bereikt was. Gezien er een telegrafische lijn aanwezig was van Ambrizette naar Luanda, zou er nu reeds telegrafische verbinding kunnen gemaakt worden tussen Banana en Brussel. Maar, hoewel men in 1901 tijdens de testen van Biot en Calvi tot redelijke resultaten gekomen was, waren de atmosferische storingen hier van dien aard dat van een betrouwbare uitbating nog geen sprake kon zijn. Een gelijkaardige vaststelling was al in 1901-1902 gemaakt door de Franse inspecteur Magne die verhaalt over zijn experimenten met vonken geproduceerd door 50 Hz wisselstromen, die te gemakkelijk verwisseld konden worden met de emissies van elektrische stormen die bijna doorlopend aanwezig zijn in de vochtige tropen (58). Toch vermeldt "De Belgische Congo" van 1 april 1903 de volgende tekst: "de officieele proefnemingen met den telegraaf zonder draad hebben nog niet plaats gehad tusschen Banana en Ambrizette, alhoewel dikwijls signalen tusschen beide posten gewisseld worden: zoo, bij voorbeeld, hebben zij wederzijds elkander een gelukkigen nieuwjaar gewenscht. De hinderpalen veroorzaakt door de herhaalde rukwinden onder het verzengd klimaat, zijn bepaaldelijk uit den weg geruimd en de masten zijn voorzien geworden van donderschermen, zoodat de electriciteit der lucht geenen den minsten invloed nog kan uitoefenen op het overzenden van depechen." (een van de weinige Nederlandstalige berichten). Reizigers die van Kongo terugkwamen getuigen dat de twee "masten" die De Bremaecker naar Kongo gebracht had geen voldoening gaven, zo verhaalt "Le Carillon" van 19-20 september 1903. Volgens hen stopte hij niet met zijn proefnemingen en hoopte hij nog steeds een betrouwbaar resultaat te verkrijgen. Een chronologie van de gebeurtenissen is blijkbaar moeilijk te achterhalen. We weten dat hij het volhield tot in 1904, echter zonder definitief succes. "De Belgische Congo" meldt zeer kort op 15 mei 1904 dat "de proefnemingen met de draadlooze telegrafie, gedaan door den ingenieur De Bremaecker, tussen Banana en Ambrizette, de verwachte uitslagen niet geven. Zoo geene verbetering is waar te nemen, zullen de proefnemingen worden opgegeven". Begin juni is De Bremaecker, ziek, naar België vertrokken.

Conclusie.

Men concludeerde -voorbarig- dat de T.S.F. (draadloze telegrafie) onmogelijk was in de tropen. Eenenveertig jaar later schrijft Moulaert: "les essais de Banana-Ambrizette n'aboutirent pas" (59) Een kort zinnetje uit 1952 van De Bremaecker doet ons nochtans vermoeden dat Moulaert hem tijdens de testen effectief een tweede bezoek bracht, met een positieve uitspraak : […] "kommandant Moulaert, nu generaal en vicegouverneur, kwam de installaties van Banana en Ambrizette bezoeken. Hij erkende dat communicatie had plaats gehad" (60) En de C.T.S.F. besliste voorlopig alle aandacht te richten op de maritieme communicatie. We zien verder dat het nog zou duren tot 1911 vooraleer bij een tweede poging resultaat kon geboekt worden. En de definitieve oplossing van de problemen kwam pas in 1925 met de korte golven. De "mislukking" van de proefnemingen van De Bremaecker is de reden dat er in media en literatuur zo weinig over te vinden is. Een mislukking wordt liever niet vermeld. Men vergeet dan al gauw welke energie het deze pionier en zijn collega's gekost heeft en in welke erbarmelijke omstandigheden deze twee jaren doorgebracht werden (61). Robert Goldschmidt schrijft hierover: […] degene die de details kent van deze onderneming bewondert des te meer de man die met onvoldoende middelen zulke zware taak op zich nam. In ieder geval was zijn werk vruchtbaar: hij toonde zijn opvolgers de hindernissen die ze zouden moeten overwinnen, en zorgde ervoor dat verscheidene toestellen die zonder succes getest werden konden afgeschreven worden (62). Zelf noemde De Bremaecker zijn onderzoek ook geen mislukking. We geven hem het laatste woord: […] Er is dikwijls gezegd dat de proefnemingen van 1902-1904, tussen Banana en Ambrizette, geen succes hadden. Dit is absoluut fout gezien de verbinding tussen Banana en Ambrizette tot stand gebracht werd; talrijke gewisselde berichten van begin 1904 getuigen hiervan. Het is wel waar dat de ontvangsttoestellen die in die periode gebruikt werden – coherer-ontvangers – het kwalijk gebrek vertoonden, voor wat betreft hun gebruik in Congo, beschadigd te geraken onder invloed van de atmosferische ontladingen, waarvan men de oorsprong en eigenschappen nog niet kent. Onder invloed van die ontladingen gedroeg de coherer zich op dezelfde manier als onder invloed van de signalen afkomstig van het corresponderend station – tenminste zo lang die ontladingen relatief zwak waren; maar wanneer deze ontladingen hevig werden, werd de coherer soms ogenblikkelijk buiten dienst gesteld.

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 aankomst van de briefwisseling. Banana was een van de drie postkantoren gesticht op 1 januari 1886. Roger Gallant, De geschiedenis van de postdienst in Belgisch-Kongo (1886-1960, aankomst van de briefwisseling. Banana was een van de drie postkantoren gesticht op 1 januari 1886TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 binnenzicht van het postkantoor van Banana in 1892. Hier kon De Bremaecker vermoedelijk zijn brieven ophalen. Roger Gallant, De geschiedenis van de postdienst in Belgisch-Kongo (1886-1960) De geschiedenis van de postdienst in Belgisch-Kongo (1886-1960, deel 1, p 406, 2006.
Afb. 2-13, aankomst van de briefwisseling. Banana was een van de drie postkantoren gesticht op 1 januari 1886. Roger Gallant, De geschiedenis van de postdienst in Belgisch-Kongo (1886-1960, deel 1, p 406, 2006.
 
Afb. 2-14, binnenzicht van het postkantoor van Banana in 1892. Hier kon De Bremaecker vermoedelijk zijn brieven ophalen. Roger Gallant, De geschiedenis van de postdienst in Belgisch-Kongo (1886-1960), deel 1, p 406, 2006.

Dat gebrek van de ontvangsttoestellen was er de oorzaak van dat, hoewel de verbinding gemaakt werd, zij niet de regelmatigheid konden leveren die onontbeerlijk is voor een telegrafische communicatie die voor een publieke dienst bruikbaar moet zijn […] Met de coherer-ontvanger werden de signalen afgedrukt op een morseband, gestuurd door een relais, een zeer mooi mechanisch onderdeel, maar een totaal onintelligent toestel dat het morsetoestel deed werken met dezelfde kracht en op dezelfde manier, zowel voor de signalen ontvangen van de corresponderende zenders als die van de atmosferische ontladingen. De Bremaecker heeft de pech gehad te moeten werken met middelen die nog niet op punt stonden. Later hadden R. Goldschmidt en R. Braillard meer geluk met de kristaldetector en de opname van de signalen op het gehoor, met een koptelefo (63)on. Een telegrafist, zegt De Bremaecker nog, heeft op het gehoor een intelligente onderscheidingsmogelijkheid, en hij kan gemakkelijk het verschil horen tussen het zeer karakteristiek gebrom van de morsesignalen en de droge slagen of het gekraak, te vergelijken met het scheuren van een doek, voortgebracht door de atmosferische ontladingen. Hijzelf moest echter nog werken met een coherer. Hij vertelt er later humoristisch het volgende over: […] De coherers maakten de radiotelegrafisten uit die tijd bijna gek door het gedrag van hun vijlsel dat zeer "wispelturig" was. Soms wilde dit niet cohereren, soms, en dat was nog erger, vond het dat aaneenplakken zo plezant dat het zelfs, ondanks onophoudelijk getik op de buis, van decohereren niet wilde horen. De telegrafisten werden volkomen "incoherent" van razernij […] (64) . Het Kongo-verhaal van Goldschmidt en Braillard leest u in hoofdstuk 4 over de zending Wibier.

 

Anekdote: witte magie.

Om dit hoofdstuk te beëindigen, nog een plezante anekdote die aangeeft hoe De Bremaecker, ondanks zijn tegenslagen, niet bang was humoristisch over te komen: "Ik herinner me een bezoek van staatsinspecteur Hennebert, die twee chefs uit de Boven-Kongo en hun echtgenoten begeleidde. Een der chefs was een stevige knaap in wiens handen ik liever niet zou gevallen zijn. […] Hennebert had me gezegd, "weet je, het is een kwestie van hun verwondering op te wekken". Ze zagen reeds de boten van de Boven-Kongo, de spoorweg Leo-Matadi en de Europese pakketboten". Zij gunden onze toestellen nauwelijks een vluchtige blik, wat me niet verwonderde… Ik maakte capacitieve vonken, de grootste die onze instrumenten konden verwezenlijken. Zij keken ernaar met een air van absolute onverschilligheid. Ik wist wat ze dachten – "de zoveelste van die vreemde fantasieën waarmee de blanke mannen zich plegen te amuseren". Ik voelde mijn prestige zakken onder nul. Toen had ik een idee. Ik nam ze mee naar de "chimbèke" van de motor en de dynamo. Terwijl Hennebert vertaalde, gezien ik alleen Kikongo sprak en ik de taal van deze chefs niet kende, legde ik uit , wijzend naar de dynamo: "als deze machine niet draait zal het ijzer niet blijven plakken, maar als ze draait zal het ijzer wel blijven plakken". Ik nam een grote moersleutel vast, gaf hem aan de stoere chef, en nodigde hem uit, ermee een van de inductoren van de dynamo te raken. Hij stelde vast dat de sleutel niet bleef plakken. Ik deed teken aan mijn assistent Kapanga-Panga (zie afb. 2-7) die de machine opstartte. De stoere chef hield de sleutel tegen de pool van de inductor. Klik. De sleutel kleefde en bleef kleven wanneer hij hem verrast losliet. Ontsteltenis. Ik nodigde de chef uit hem van de machine te trekken. Hij deed zijn best en na een bovenmenselijke inspanning – want hij wilde niet als zwakkeling overkomen in aanwezigheid van de dames – kreeg hij de sleutel los. Ik nam de sleutel van hem over en naderde de pool van de dynamo met het uiteinde ervan, en liet hem zonder inspanning tegen deze pool glijden, dan nam ik hem zonder moeite van de pool weg, al glijdend met het uiteinde. De chef keek me aan met een air van "hoe is het mogelijk dat deze zwakke man, die ik zou kunnen verpletteren met de blote hand, zo gemakkelijk kan doen wat voor mij zo moeilijk is". Ja … heel het verschil ligt in het presenteren van de sleutel met het uiteinde of met de vlakke zijde… Toen zei ik "als de chef mij zijn mes wil lenen, zal ik het op de machine leggen, die zal maken dat nagels er blijven aanplakken". Met groot wantrouwen haalde hij zijn mooi gegraveerd mes tevoorschijn. Ik nam een doos nagels, stak het mes erin en toonde hem dat de nagels er niet bleven "aanplakken". Dan plaatste ik het mes enkele seconden op de inductoren van de dynamo en gaf het terug aan de chef. Hij naderde de nagels met het mes… Ze sprongen op het mes en bleven plakken. Hij trok ze met pakken eraf en wreef het blad met een kledingstuk om de "lijm" te verwijderen die ik er heimelijk moest op aangebracht hebben. Hij hield het mes nog eens tegen de nagels… weer bleven ze plakken… Mijn prestige was hersteld. Toen zij M'Bwala na N'Ti verlieten (het "dorp van de mast", de naam die de inboorlingen gegeven hadden aan de enkele chimbèkes die ik gebouwd had rond de mast), zeiden de chefs aan Hennebert " als deze N'Tala-Tala niet de duivel is, dan moet hij hem zeker zeer goed kennen".

N'Tala-Tala was de bijnaam van De Bremaecker.


Vervolg zie Hoofdstuk 3.

Robert Benedict Goldschmidt

TUSSEN VONK EN OMROEP Draadloze communicatie in België en Kongo 1900-1918 - Robert-Benedict Goldschmidt, geboren te Brussel op 8 mei 1877

Korte biografie.

Robert-Benedict Goldschmidt, geboren te Brussel op 8 mei 1877 (65) (afb. 3-1c)

is een spilfiguur in de Belgische radiotelegrafie en –telefonie tot enkele jaren vóór zijn overlijden te Villeneuve-Loubet (France, Alpes-Maritimes) op 28 mei 1935. Zijn ouders waren Benedict Goldschmidt en Marie Woog. Hij werd Belg bij recht van voorkeur en huwde Gabrielle Philippson bij wie hij vijf kinderen had. Zijn vader was van rijke afkomst en was zelf een van de bazen van de maatschappij "Goldschmidt Frères" die volgens de familie treinsporen verhandelde, en die zelf een bank bezat. Robert deed zijn middelbare studies aan het Koninklijk Atheneum van Brussel. Hij was zeer intelligent, maar nogal wispelturig, en van laatste van de klas werd hij plots eerste. Bij een werktuigkundige te Namen leerde hij met zijn handen werken, en vertoonde hij hierbij een zeldzame vaardigheid. Hij had zijn thuis verlaten en onderdak gevonden bij een zekere generaal Termonia.

Hij schreef zich in 1894 in aan de ULB en werd vier jaar later met grote onderscheiding Doctor in de Natuurwetenschappen (sectie Scheikunde). Op 14 februari 1902 verdedigde hij zijn speciale doctoraatsthesis scheikundige wetenschappen met als titel Over de verhoudingen tussen de ontbinding en thermische geleidbaarheid van de gassen. En op 6 januari 1906 werd hij "benoembaar" gesteld als professor aan de ULB. Niet in België, maar in Duitsland kreeg hij de leiding van een laboratorium van experimentele thermodynamica, met als titel wetenschappelijk raadgever. Zijn aanstelling werd voorgesteld door professor Walther Nernst (66)(afb. 3-2) . Vermoedelijk heeft Goldschmidt zijn thesis in 1902 opgesteld onder de leiding van Nernst.

En op 6 januari 1906 werd hij "benoembaar" gesteld als professor aan de ULB. Niet in België, maar in Duitsland kreeg hij de leiding van een laboratorium van experimentele thermodynamica, met als titel wetenschappelijk raadgever. Zijn aanstelling werd voorgesteld door professor Walther Nernst (66 )(afb. 3-2) . Vermoedelijk heeft Goldschmidt zijn thesis in 1902 opgesteld onder de leiding van Nernst.

Meer info hierover

50 "Le Congo Belge", nr 29, 20 juli 1902, en "La Belgique Coloniale", nr 29, 20 juli 1902.

51 George Moulaert, Souvenirs d'Afrique 1902-1919, p 24-26, 1945.

52 "La Belgique Coloniale", nr 40, p 472, octobre 1902.

53  Moulaert beperkt zich tot een opsomming van de laatste ontwikkelingen van de draadloze telegrafie, gevonden in « Conférence par Marconi à la Society of Arts, Londres, publié par le journal de la société du 17 mai 1901" en "article de Poincaré sur la T.S.F. dans l'Annuaire pour 1902 du bureau des longitudes de Paris ». -

54 "Le Carillon", 18 december 1902 en "Le mouvement géographique", 7 december 1902.

55 De Bremaecker, Radio Neptune, p 136, november-december 1952.

56 Idem, p 137.

57 Ibidem

58 M. Magne, Télégraphie sans fil (extrait de la Revue Coloniale), Expériences faites au Congo français, 1903. (We vinden Magne ook terug bij de plaatsing van een kabel op de bodem van de Kongostroom tussen Brazzaville en Leo in 1905) . Zijn boek is een der meest volledige referentiewerken over het begin der draadloze telegrafie in de tropen. Hij beschrijft in detail de verbinding Libreville-Denis, 15 km over zee (monding van de Gabon), verwezenlijkt tussen december 1901 en mei 1902. Hij was dus klaar toen De Bremaecker begon aan de opstelling van Ambrizette. De weersomstandigheden bij Magne waren uiterst slecht (152 dagen storm op een totaal van 178 dagen). Moulaert schrijft later dat de pogingen van Magne geen betere resultaten gaven dan die van De Bremaecker (G. Moulaert, Problèmes coloniaux d'hier et d'aujourd'hui, p 374, 1939). En in "La Belgique Coloniale" van 23 oktober 1904 lezen we dat een zeekabel gelegd is tussen Libreville en Denis. Bewijs dat de draadloze niet voldeed. Niet vergeten dat de detectie hier nog met de coherer plaats vond en de signalen opgeschreven werden met een morseschrijver (dus nog niet op het gehoor met een koptelefoon, zie hiervoor verder). -

59 G. Moulaert, op.cit., p 26.

60 De Bremaecker, Radio Neptune, op. cit., p137, november-december 1952.

61 Een goede getuigenis van gelijkaardige erbarmelijke omstandigheden: Counet Oscar, Deux Ans au Service de la T.S.F. au Congo Belge 1920-1922, Liège, 1924.

62 R. Goldschmidt, Notice sur la télégraphie sans fil, Le Matériel Colonial, n° 10, mai 1914.

63 P. De Bremaecker, Notice sur la télégraphie au Congo, Exposition Universelle et Internationale de Bruxelles en 1910, Congrès pour le perfectionnement du matériel colonial, p 235.

64 "Radio Neptune", nr 3, mei-juni 1952. Voetnoten Hoofdstuk 3

65 De biografie van Goldschmidt werd gehaald uit: François Stockmans, Biographie nationale, XLII, p 300-344, 1981; Georges Moulaert, Biographie Coloniale Belge, 1954; A. M. (naam niet achterhaald), Expansion Belge, Sursum Corda, une série d'initiatives scientifiques belges, p 468-475, 1909; Sylvie Lausberg, Le génie oublié du microfilm et de la photoscopie, Le Soir, 23 juillet 1998; Robert Goldschmidt, Souvenirs d'un vieux Sans-Filiste, La Revue Belge de TSF et Union-Radio-Revue réunies, février 1931; Les trois moustiquaires (sic), M. Robert Goldschmidt, Pourquoi pas?, 16 mars 1911; Dictionnaire des patrons en Belgique, pp 323-324; Jo Gérard, Ces juifs qui firent la Belgique, Télémoustique n° 3328, pp 49-50.

66 Walther H. Nernst (1864-1941), Duitse natuur- en scheikundige, deed vooral onderzoek in de elektrochemie en de thermodynamica. Uit zijn contacten met Ernest Solvay (zie verder) vloeide in 1911 de eerste Solvay-conferentie voort, met 25 vooraanstaande geleerden, waaronder Robert Goldschmidt (afb. 3-2). In 1920 verwierf hij de Nobelprijs voor Scheikunde.

Voetnoten

 

Alle voetnoten van dit document worden U gemeld via een word document

(klik op het logo)


Wenst u meer informatie en het boek te kopen of contact te nemen met de auteur ?

Bruno Brasseur, rua do Vale 11, Carrascal 2460-605 (Aljubarrota), Portugal.
Tel: 00351/916 587 069.
Nieuw email-adres: bruno.brasseur.pt@outlook.com