Geneeskunde en de sanitaire wetenschappen in praktijk.

Simon De Nys-Ketels Masterproef ingediend tot het behalen van de academische graad van Master of Science.

KOLONIALE LANDSCHAPPEN VAN GEZONDHEID EEN TYPOLOGISCHE ANALYSE VAN DE HOSPITAALARCHITECTUUR IN DR CONGO IN HISTORISCH PERSPECTIEF

Simon Kaisin Promotoren: prof. dr. ir.-arch. Johan Lagae,
dr. ir.-arch. Luce Beeckmans Begeleiders: Kristien Geenen,

Simon De Nys-Ketels Masterproef ingediend tot het behalen van de academische graad van Master of Science in de Ingenieurswetenschappen: Architectuur Vakgroep architectuur en stedenbouw Voorzitter: prof. dr. ir. Arnold Janssen Faculteit ingenieurswetenschappen en architectuur Acamediejaar 2015-2016

Geneeskunde en de sanitaire wetenschappen hebben een belangrijke rol gespeeld in de totstandkoming en de uitvoering van de koloniale ideologie en praktijk. Om te beginnen hebben de tropische geneeskunde en de sanitaire wetenschappen de koloniale onderneming mee mogelijk gemaakt. De Europeanen werden in de kolonies blootgesteld aan een ongebruikelijk tropisch klimaat en tropische ziektes, met een groot aantal doden tot gevolg. De hoge morbiditeit en mortaliteit van de Europeanen deed snel de vraag rijzen indien ze wel in staat waren te overleven in een dergelijke hard klimaat en indien de koloniale onderneming kon verder gezet worden. Vooruitgang in de tropisch geneeskunde en de sanitaire wetenschappen in Europa boden tegen het einde van de negentiende eeuw een positief antwoord op deze vraag. De Europese kolonisatoren waren hierdoor overtuigd dat het tropisch klimaat en de tropische ziektes in de kolonies gecontroleerd en gedomineerd konden worden door de toepassing van de westerse wetenschappelijke kennis in de ontwikkeling van medische infrastructuur en een volksgezondheidsbeleid.

De literatuur over de koloniale geneeskunde uit deze periode bestaat voornamelijk uit (auto)biografieën en overzichtswerken die trots de vooruitgang en de toepassing van de westerse geneeskunde beschrijven, aslook het leven en de prestaties van individuele dokters, en de ontwikkeling van medische scholen en infrastructuur in de kolonies. (01) Voor Belgisch Congo zijn Soixante ans d’organisation médicale au Congo Belge (02) en L’organisation médicale belge en Afrique (03) belangrijke voorbeelden van dergelijke werken.

Ook de geschiedenis van de westerse geneeskunde was lange tijd een verhaal van wetenschappelijke ontdekkingen en dalende sterftecijfers. Daar kwam in de tweede helft van de twintigste eeuw verandering in, wanneer historici in toenemende mate aandacht begonnen geven aan de politieke economie van ziekte en geneeskunde. (04) Hierbij wordt de relatie onderzocht tussen investeringen in de gezondheidszorg en de politieke, sociale en economische structuren van de westerse samenleving. In zijn tekst The modern hospital in France and England: the social and medical uses of architecture (05) toonde Adian Forty bijvoorbeeld aan dat ziekenhuizen in Frankrijk en Engeland voor verschillende doeleinden ingezet werden, waarbij de genezing van de patiënten niet altijd op de eerste plaats kwam te staan. (06) Vanaf de jaren 1980 werd dit onderzoek ook gevoerd voor de geneeskunde in andere delen van de wereld, en meer bepaald in de voormalige kolonies. (07) Al snel werd duidelijk dat de westerse wetenschappelijke kennis in de koloniale periode niet op een onafhankelijke en progressieve manier werd ingezet maar daarentegen gebruikt werd om bepaalde politieke, sociale en economische ambities van de kolonisatoren na te streven. De verzameling teksten Imperial medicine and indigenous societies (08) , samengesteld door David Arnold, is een pionierswerk in dit onderzoeksveld. (09)

Het onderzoek dat vanaf de jaren 1980 gevoerd werd, toont aan dat hoewel geneeskunde en volksgezondheid door de Europese kolonisatoren naar voor werden geschoven als één van de voornaamste positieve invloeden van hun bewind in de kolonies, de westerse geneeskunde en de sanitaire campagnes echter niet ten voordele van de lokale bevolking werden ingezet. In de werken van Beeckmans (10), Nightingale (11), Njoh (12) en Yeoh (13) wordt onder andere duidelijk dat het volksgezondheidsbeleid in de kolonies gebaseerd was op de rassenideologie die de kern vormde van het Europees kolonialisme en hoe ziekte en geneeskunde ingezet werden om de segregatie van de Europese en de lokale bevolking door te voeren. Onderzoek naar specifieke epidemische ziektes, zoals Mariynez Lyons (14) bijvoorbeeld gedaan heeft voor de slaapziekte in Belgisch Congo, toont aan dat de bestrijding van dergelijke ziektes aanleiding gaf tot grootschalige staatsinterventies in de kolonies, gekenmerkt door verplichte medische behandelingen, verplaatsing van hele bevolkingsgroepen en de regulatie van de mobiliteit van de lokale bevolking.

Ook in Belgisch Congo hebben geneeskunde en de sanitaire wetenschappen een belangrijke rol gespeeld in de koloniale onderneming en deze thesis tracht een bijdrage te leveren aan dit onderzoeksveld. In verschillende overzichtswerken (15) alsook in een masterproef aan de Universiteit Gent (16), werd de medische zorgverlening in Belgisch Congo reeds uiteengezet. Hierin wordt onder andere duidelijk welke decreten de basis vormden van het koloniaal volksgezondheidsbeleid, hoe de Service Médical ontstaan is en wordt de opleiding en de functie van het medisch personeel in de kolonie besproken. Verder wordt de evolutie van de medische infrastructuur er kwantitatief en geografisch vastgelegd, maar een analyse van de ruimtelijke dimensie van deze medische infrastructuur ontbreekt

Dit onderzoek tracht deze leegte op te vullen door op basis van planmateriaal een typologische analyse te maken van de hospitaalarchitectuur in Belgisch Congo. In bovengenoemde literatuur werd reeds bekend dat de medische infrastructuur in de Belgische kolonie gesegregeerd was, met afzonderlijke infrastructuur voor Europeanen en Afrikanen. Er wordt nagegaan indien deze gescheiden medische infrastructuur een verschillende ruimtelijke uitdrukking kreeg voor beide bevolkingsgroepen. Hierbij worden de verschillende typologieën van het medisch infrastructuurnetwerk van de Belgische kolonie onderzocht, gaande van de algemene medische centra in de steden tot de elementaire diensten in de rurale gebieden. De kenmerkende architectuur van de verschillende typologieën wordt bestudeerd en aan de hand van de werken van onder andere Houwaaert (17) en Forty (18) wordt een relatie gelegd met de ontwikkeling van de medisch infrastructuur in Europa en België (19). Verder wordt het bestaan van type plannen onderzocht. Belgisch Congo was een gebied even groot als West-Europa en het uitrusten van de kolonie met de nodige medische infrastructuur was een enorme opdracht. Men veronderstelt dat type plannen zijn opgesteld geweest om deze opdracht enigszins te vereenvoudigen. De type plannen zouden op verschillende plaatsen in de kolonie toegepast kunnen worden, zonder dat er aan elk project een ontwerp proces aan vooraf zou moeten gaan. Het onderzoek wordt tenslotte afgesloten met een case study. Aan de hand van planmateriaal en een uitgebreide briefwisseling wordt een beeld geschetst van het proces achter het ontstaan, het ontwerp en de realisatie van een ziekenhuis in Belgisch Congo. Uit de case study wordt duidelijk welke personen er allemaal bij dit proces betrokken werden, blijkt dat men in de metropool niet goed op de hoogte was van de praktische werking van de medische diensten in de kolonie en wordt het belang en de invloedssfeer van het medisch personeel in Belgisch Congo benadrukt. Bovendien komen een aantal interessante thema’s aan bod, zoals het type plan voor Europese ziekenhuizen, de segregatie van het Afrikaans personeel en de Europese patiënten op planniveau en de continue budgetteringsproblematiek in de kolonie.

Het onderzoek in deze thesis is gebaseerd op planmateriaal uit het Afrika Archief in Brussel. Informatie over de de ziekenhuisbouw in Congo wordt er verzameld en per onderwerp geordend in portefeuilles. Het Afrika Archief beschikt over meer dan 300 dergelijke portefeuilles en dus werd een doelgerichte selectie gemaakt van een aantal onder werpen waarvan het planmateriaal opgevraagd zou worden. In eerste instantie werden de portefeuilles geraadpleegd die over de ziekenhuisbouw in Congo in het algemeen handelen. Vervolgens werden een aantal specifieke steden bepaald waar nog weinig onderzoek naar gedaan was en waarvan de medische infrastructuur verder onderzocht zou worden: Albertville, Costermansville (Bukavu), Lisala en Stanleyville. Zoals duidelijk wordt uit de kaart van de medische infrastructuur in de Belgische kolonie uit 1953, gaat het om steden met een verschillende positie in de hiërarchie van het medisch infrastructuurnetwerk in Belgisch Congo. Op deze manier tracht men een goed beeld te kunnen vormen van de verschillende typologieën van de medische infrastructuur in de kolonie. ▶

Belangrijke medische infrastructuur in Belgisch Congo 1953 (20)

In de portefeuilles werd een grote hoeveelheid planmateriaal aangetroffen en dit niet alleen van bovengenoemde steden. Regelmatig werden ziekenhuisplannen aangetroffen van andere steden dan de portefeuilles beschreven en moest men bijgevolg ook vaststellen dat de ziekenhuisplannen niet altijd in de portefeuilles aanwezig waren.

Het is belangrijk te benadrukken dat het onderzoek in deze thesis geconcentreerd is op de medische infrastructuur van de koloniale overheid. Hoewel de koloniale overheid het grootste deel van de medische zorgverlening in de kolonie op zich had genomen, hebben ook de filantropische organisaties en de koloniale bedrijven een rol van betekenis gespeeld en voorzagen ze hun eigen medische infrastructuur. De koloniale periode van de Belgen in Congo dateert ruwweg van 1885, met het ontstaan van Congo Vrijstaat met Léopold II als soevereine leider, tot de onafhankelijkheid van Belgisch Congo in 1960. Tot in 1908, bij de omvorming van Congo Vrijstaat tot Belgisch Congo, was de medische infrastructuur in Congo nog zeer rudimentair en waren bovendien slechts 30 dokters in de kolonie aanwezig. Deze dokters bleven voornamelijk geïsoleerd in de gepacificeerde stations waar de eerste medische infrastructuur tot stand kwam. In 1909 werd de Service de l’Hygiène opgericht om de medisch inspanningen in de kolonie beter te coördineren en werd in toenemende mate medische infrastructuur gerealiseerd. Het is echter pas vanaf 1922, met het ontstaan van de Service Médical, dat de ontwikkeling van de medische infrastructuur in een stroomversnelling komt. Bovendien werd vanaf 1924 de medische infrastructuur in Congo uitgebreid met gedecentraliseerde medische diensten in de rurale gebieden. Na de Tweede Wereldoorlog werd in 1949 met het ‘tienjarenplan voor de economische en sociale ontwikkeling van Belgisch Congo’ verder ingezet op de gedecentraliseerde medische infrastructuur. Het merendeel van het planmateriaal dat in het Afrika Archief verzameld werd, dateert uit het interbellum en derhalve focust de thesis op deze periode.

Klik op de foto om te vergroten

Verder lezen via het pdf document

 

Meer te lezen op het pdf document

01. MARKS S., ‘What is colonial about colonial medicine? And what has happened to imperialism and health?’, in The Society for the Social History of Medicine, vol. 10 (2), 1997, pp. 205

02. DUREN A. (ed.), Soixante ans d’organisationmédicale au Congo Belge

03. DUREN A., L’organisation médicale belge en Afrique (1953), Koninklijke Academie voor Koloniale Wetenschappen (Klasse der Natuur- en Geneeskundige Wetenschappen, Verhandelingen in-8°, Nieuwe reeks, Boek II, aflev. 6), 1955

04 MARKS S., ‘What is colonial about colonial medicine? And what has happened to imperialism and health?’, in The Society for the Social History of Medicine, vol. 10 (2), 1997, pp. 206

05. FORTY Adrian, «The modern hospital in England and France: the social and medical uses of architecture» in KING Anthony (ed.), Buildings and Society, Rutledge & Keganpaul, Londen, 1980

06. Adrian Forty toont aan dat de ziekenhuizen in Europa werden ingezet om de social en economische orde in de westerse samenleving mee vorm te geven en analyseert hoe de belangen van verschillende beroepsgroepen betrokken in de ziekenhuizen - dokters, verpleegkundigen en architecten - zich vertaalde in de ontwikkeling van bepaalde medische infrastructuur.

07. ARNOLD David, «Introduction: disease, medicine and empire», in ARNOLD David (ed.), Imperial medicine and indigenous societies, Manchester University Press, Manchester, 1988, pp. 3

08. ARNOLD David (ed.), Imperial medicine and indigenous societies, Manchester University Press, Manchester, 1988

09. MARKS S., ‘What is colonial about colonial medicine? And what has happened to imperialism and health?’, in The Society for the Social History of Medicine, vol. 10 (2), 1997, pp. 206

10. BEECKMANS Luce, Making the African City, Rijksuniversiteit Groningen, Groningen, 2013

11. NIGHTINGALE Carl H., Segregation: A Global History of Divided Cities, The University of Chicago Press, Chicago, 2012

12. NJOH Ambe J., Urban Planning and Public Health in Africa: Historical, Theoretical and Practical Dimensions of a Continent’s Water and Sanitation Problematic, Ashgate Publishing Limited, Farnham, 2012

13. YEOH Brenda S.A., Contesting Space in Colonial Singapore: Power Relations and the Urban Built Environment, Singapore University Press, Singapore, 2003

14. Lyons Maryinez, «Sleeping sickness epidemics and public health in the Belgian Congo», in ARNOLD David (ed.), Imperial medicine and indigenous societies, Manchester University Press, Manchester, 1988 Lyons Maryinez, «Public Health in Colonial Afri ca: The Belgian Congo», in PORTER Dorothy (ed.), The History of Public Health and the Modern State, Rodopi, Amsterdam, 1994

15. DUREN A. (ed.), Soixante ans d’organisation médicale au Congo Belge DUREN A., L’organisation médicale belge en Afrique (1953), Koninklijke Academie voor Koloniale Wetenschappen (Klasse der Natuur- en Geneeskundige Wetenschappen, Verhandelingen in-8°, Nieuwe reeks, Boek II, aflev. 6), 1955 JANSSENS P.G. (ed.), Médecine et Hygiène en Afrique Centrale de 1885 à nos jours, Fondation Roi Baudouin, Bruxelles, 1992

16. DANNEELS Koenraad, Hospitalen en segregatie: een analyse van de bouw van hospitalen en de medische invloed op stadsplanning en segregatie in het naoorlogse Belgisch Congo (1945-1960), Universiteit Gent, Gent, 2014

17. HOUWAAERT Eddy, «Het ziekenhuis: De ontwikkeling van het ziekenhuis in de moderne tijd» in BAKKER M.S.C. (ed.), Techniek als cultuurverschijnsel: casusboek, Open Universiteit, Heerlen, 1996

18. FORTY Adrian, «The modern hospital in England and France: the social and medical uses of architecture» in KING Anthony (ed.), Buildings and Society, Rutledge & Keganpaul, Londen, 1980

19. AA.VV.,Van monumentaal tot functioneel: de architectuur van de Brusselse openbare ziekenhuizen (19e-20e eeuw): Ambities

20

 

SiteLock
share this - partager le site - deel dit document

About Us | Contact | Privacy | Copyright |  
Ook op het internet gelden de auteursrechten. Werken die auteursrechtelijk beschermd zijn, zoals tekeningen, foto's, muziek, film en software, mag u niet verspreiden via het internet zonder de uitdrukkelijke toestemming van de auteur. Delcol Martine